Interview
Voormalig algemeen directeur Els Van Effelterre (AKA Els van JES) over toen en nu.
Op een boogscheut van JES spreken we af met voormalig algemeen directeur Els Van Effelterre. Niet toevallig op het terras van Le Phare du Kanaal. Want deze vertrouwde Molenbeekse plek nodigt ons uit om 360° rondom te kijken: we blikken terug op veertien jaar getij én richten de blik op de stedelijke horizon.
Wat gaat het snel. Intussen is het alweer een week geleden dat we je afscheid vierden. Met welk gevoel zit je hier vandaag? Komt dat trouwens overeen met hoe je je voelde toen je JES voor de eerste keer binnenwandelde?
Met mij gaat het goed. Ik ben nog wat aan het nagenieten van het afscheidsfeest, neem even tijd voor mezelf en wen aan die nieuwe vrijheid: niets moet en alles kan. En ondertussen komen er ook heel wat herinneringen naar boven.
Om heel eerlijk te zijn: toen ik JES binnenwandelde voelde dat best spannend. Ik kende JES al in grote lijnen en had net bewust gekozen voor deze mooie praktijkorganisatie, maar ik voelde ook wel de hoge verwachtingen van de vele collega’s. De eerste kennismaking was ook meteen tijdens een JES-dag (een vormingsdag met alle collega’s, nvdr.). Dat was een bijzondere stap, zowel voor mezelf als voor de organisatie. Want ik had natuurlijk grote schoenen te vullen: An Van Damme, wiens rol ik overnam, was één van de oprichters van JES. Dan hoop je dat je eventuele twijfels of kritische blikken snel kan keren (lacht). Zo van: “Wat smijten ze hier nu binnen?”, snap je? Die eerste maanden waren dus toch wat aftasten, wellicht langs beide kanten. Ik wilde aansluiting vinden bij de medewerkers en de werking. Ik voelde dat je als directrice ook goed gedragen moet zijn door je ploeg.
En wat voor een ploeg: ik trof hier kritisch betrokken mensen aan, sterk verbonden met de stedelijke realiteit. Iedereen zeer gedreven. Dat sloot volledig aan bij waarom ik voor JES had gekozen: ik wilde dichter bij de praktijk staan en ik vond de stad en de verschillende werkvelden enorm boeiend. Verbindingen leggen naar tewerkstelling, onderwijs, welzijn, … Om maar te zeggen: de verwachtingen waren dus groot langs beide kanten.
14 jaar later is dat eigenlijk nog altijd zo. JES is me al die tijd blijven uitdagen. Intussen sta ik nog dichter in de steden en in de praktijk. JES was en is zo authentiek. Dat gevoel en die spanning waar ik het over had, voel ik nu nog altijd. Ik herken nog altijd waarom ik destijds voor JES koos.
Er is vast ook wel wat veranderd bij JES. Wat is de grootste verandering waar je écht trots op bent?
Wel, je kan kijken naar de organisatie, maar natuurlijk ook naar onze doelgroep. Alle inspanningen ten spijt is er jammer maar helaas ergens ook weinig veranderd. De uitdagingen van toen blijven vandaag in grote lijnen dezelfde. Voor vele jongeren blijven kansen schaars, zien we dezelfde problemen opduiken als toen, … (zucht) Eigenlijk zie je de spanningen nog scherper worden. En dan bedoel ik niet enkel binnen de drie grootsteden waar JES actief is, maar binnen de hele samenleving. Dat is het grote verschil.
Binnen de grootstad zijn de spanningen er dus niet kleiner op geworden. Diepere armoede, minder toekomstperspectief, … wat gisteren in Parijs gebeurt zie je vandaag hier. De samenleving verandert steeds sneller door geopolitiek, sociale media, AI en daarmee ook deels ons doelpubliek. Denk maar aan jongeren die de oorlog bijvoorbeeld in Oekraïne zijn ontvlucht en in onze steden terechtkwamen.
Toch slaagt JES erin de vinger aan de pols te houden en blijven we eigenlijk broodnodig. Klaar om de strijd aan te gaan: betrokken en trouw aan onszelf weten we toch in te spelen op die veranderingen. We doen wat we als JES moeten doen, vanuit onze kern, waar we voor staan: samen bouwen we sterke steden. Samen blijven we jongeren versterken. En dat is vooral een collectieve verdienste. Als organisatie mogen we daar best trots op zijn. Onze vibe en rock ’n roll-gehalte blijft. De noden blijven ergens wel hetzelfde, maar dus ook weer niet helemaal. Wij evolueren mee.
En als ik de organisatie vergelijk met die van veertien jaar terug? Tja, JES is behoorlijk gegroeid, maar dat was nooit een doel op zich. Ons personeelsbestand werd diverser op meerdere vlakken. Vrijwilligers groeiden door tot professionals. Er kwamen functies en rollen bij, met stafmedewerkers én veel eerstelijnswerk in de steden. Zeker op die eerste lijn zie je collega’s met uiteenlopende achtergronden.
Dat was trouwens ook zoeken: hoe konden we lokaal sterk verankerd blijven in Brussel, Antwerpen en ook Gent, elk met hun eigen stedelijke realiteit, en tegelijk bewaken waar JES als organisatie voor staat? Tijdens het feest van ons veertigjarig bestaan kwamen JES-believers van toen me vertellen hoe ze dat typische DNA nog altijd herkenden in het huidige JES. Dat vond ik een mooi bewijs van hoe verandering en continuïteit hand in hand kunnen gaan.
Gaandeweg zijn we nog scherper beginnen benoemen waar JES voor staat. Enfin, de inhoudelijke positionering was al ingezet, hoor. Maar ’t was een proces om de visie verder te ontwikkelen en ze ook echt gedragen te krijgen bij onze medewerkers. Zij zijn natuurlijk dé ambassadeurs van de organisatie en geven van daaruit ook belangrijke signalen terug. Dat vertaalden we soms naar gemeenschappelijke JES-taal: ‘hoopkracht’, ‘stedelijk leiderschap’, ‘politiserend werken’, …
Toen dan ‘stadslabo’ uit de baseline verdween, vreesden sommige collega’s dat daarmee ook de ruimte voor experiment zou verdwijnen (de baseline veranderde naar ‘Jongeren maken de stad’, nvdr.). Die bezorgdheid begreep ik ergens wel, maar voor mij zit het stadslabo niet in een baseline. Het gaat erom dat je als organisatie bewust ruimte blijft maken voor creativiteit, experiment en vernieuwing. Dat je dat ook verankert in je visie en werking. Vernieuwing is daarbij geen doel op zich. Het moet ook iets betekenen voor jongeren die vaak uit de boot vallen. En creativiteit vergroot het handelingsvermogen van mensen. Dat geldt voor onze medewerkers, maar zeker ook voor jongeren. Daarom ben ik blij dat dit een transversale doelstelling werd in ons nieuwe meerjarenplan. Zeker nu….

De uitdagingen van toen blijven vandaag in grote lijnen dezelfde. Eigenlijk zie je de spanningen nog scherper worden binnen de samenleving.

Hoeveel impact hebben jongeren nog op hun toekomst? Hoeveel hoopkracht hebben ze nog?
Laten we er eens een dooddoener tussen gooien: de wereld staat ook niet stil. Welke noden zag jij bij onze jongeren veranderen door de jaren heen?
Jongeren blijven jongeren, maar de context is veranderd. Iedereen heeft nood aan goed onderwijs, een veilig nest thuis, erkenning, ruimte, perspectief. Die noden blijven hardnekkig, terwijl voor vele jonge mensen de structurele drempels bijzonder groot blijven. We zitten nu in een periode van grote maatschappelijke onrust. Er heerst bij de nieuwe generatie grote onzekerheid over haar toekomstperspectief, over zaken waar ze zelf niet voor gekozen heeft. Hoeveel impact hebben jongeren nog op hun toekomst, hoeveel hoopkracht hebben ze nog?
(Denkt na) … De slinger is toch omgeslagen. Wat in de wereld gebeurt, is alsmaar sneller en directer voelbaar in de stad. Denk aan migratie en vluchtelingenstromen, internationale conflicten, economische ontwikkelingen, … Zeker omdat informatie en beelden zich razendsnel verspreiden. De stad is geen afgesloten lokale bubbel, integendeel. Wereldwijde ontwikkelingen maken deel uit van de leefwereld van jongeren. Deze ontwikkelingen brengen niet alleen vragen met zich mee, ze kunnen ook bestaande spanningen versterken. ’t Is heel gelaagd.
Want we spreken al te vaak over de jongere, maar die doelgroep is natuurlijk enorm divers. Daar moeten we bewust voor zijn. Niet elke tiener of twintiger deelt dezelfde ervaringen, belangen of kansen. De komst van jonge Oekraïense vluchtelingen maakt dat heel concreet. Ze komen terecht in een stad waar andere jongeren al langer het gevoel hebben onvoldoende gehoord te worden of kansen te krijgen. Wanneer jongeren het gevoel hebben dat ze ongelijk behandeld worden op het vlak van werk, huisvesting, ondersteuning of erkenning, kan dat tot spanningen leiden. Ik vrees dat dit ook het gevoel van concurrentie tussen jongeren onderling versterkt. Terwijl de oorzaken natuurlijk veel breder liggen.
In de jaren ’80 (de beginjaren van JES) lag er natuurlijk ook veel druk op de schouders van jongeren. Ook toen was de maatschappelijke onzekerheid groot met politiek geweld, economische onzekerheid en de latente dreiging door kernmachten. Naar mijn aanvoelen zijn wereldproblemen vandaag wel veel directer en constant aanwezig in de leefwereld van jongeren. Ze ervaren zo voortdurend spanningen waar ze zelf geen vat op lijken te hebben – en die trouwens ook niet door hun toedoen zijn veroorzaakt. Toch lijken zij er nu wel de prijs voor te betalen. Je voelt zelf wel aan dat dit voor spanning en een gevoel van onmacht zorgt.
Dan is handelingsvermogen dus zo belangrijk voor jongeren. Ruimte krijgen om zelf iets te ondernemen, om je stem te laten horen, samen oplossingen te zoeken en je omgeving positief te veranderen.
Heel wat momenten, projecten en activiteiten droegen daaraan bij, natuurlijk. Wat bezorgt je tot op de dag van vandaag nog steeds kippenvel?
Ach… (lacht) zo heb ik wel wat momenten beleefd, hoor. Telkens wanneer ik zag hoe collega’s jongeren versterkten, er dynamieken ontstonden wanneer jonge gasten of meisjes ruimte namen en initiatief toonden. Soms voelde ik op een heel tastbare manier dat het werk impact maakte. Maar evengoed op werkingsniveau: een geslaagd dossier kon me evengoed beroeren. Hoe ik projecten zag ontstaan en in uitvoering gaan. Als je dan merkt hoe blij je er jongeren mee maakt, dan is dat een teamverdienste.
Ik denk even aan specifieke momenten waarop alles mooi samenkwam: het JES-Congres ‘Jongeren maken de stad’ in 2023 bijvoorbeeld. Dat was voor mij echt een mijlpaal. De voorbereiding heeft veel energie gekost van vele medewerkers, maar het bracht goed in beeld wat voor een praktijk- en verankerde organisatie JES eigenlijk is. Zowel in de steden als op Vlaams niveau. Waar we voor stonden, maar ook met blik op de toekomst… En er was ook behoorlijk wat volk, é!
Verder denk ik spontaan ook meteen aan het 40 jaar JES-feest. In moeilijke besparingsomstandigheden die op dat moment veel vroegen van onze collega’s wisten we toch onze hoopkracht uit de dragen. Onze waarom, zeg maar. Met veel energie.
Op één van de studiedagen die we organiseerden hoorde ik “Het was praktijkproof en toch goed onderbouwd.” Dat vond ik echt een mooi compliment. Dat motiveerde me om door te gaan. Die voeling met de praktijk had ik ook gewoon nodig om mijn job als directeur te kunnen blijven doen. Het gaf me energie en – dat denk ik toch – ook een zekere geloofwaardigheid naar partners en beleidsmakers, zowel op lokaal als op Vlaams niveau. Intussen heeft JES stevig voet aan de grond in Brussel, Antwerpen en ook in Gent. Als ik terugkijk op wat we samen hebben opgebouwd, geeft me dat veel voldoening. En ja, ook wel wat trots. (lacht) Ik ben toch ook Els van JES, hé.
Anderzijds waren er vast voor jou persoonlijk ook zware momenten waarop je dacht: “Wauw, hoe gaan we dit fiksen?“
(Onomwonden) Covid. JES ging nog door andere moeilijke momenten, maar covid trof alle wijken, de hele werking en de hele samenleving. Het hakte er bij onze jongeren hard in. Hun noden werden alleen maar groter. De samenleving lag lam en we wisten niet hoelang het zou duren. Er werd gesproken over ‘protocollen en strakke richtlijnen’. Toen dacht ik: “Hoe gaan we dat fiksen met JES? Want JES en protocollen, dat gaat meestal niet hand in hand.” Maar ik vind echt dat we daar echt goed in geslaagd zijn. We hadden zelfs protocollen klaar nog voor die vanuit het beleid werden opgelegd. Dat zegt natuurlijk iets over onze veerkracht als jongerenorganisatie. Want in zo’n crisistijd kan je niet alles voorzien of controleren. Terugvallen op waar je als organisatie voor staat, op de mensen en de mogelijkheden die je hebt wel. Om van daaruit samen te handelen. En samenwerkingen op te zoeken, met partners.
Zo herinner ik me ook hoe JES Sleep Inn (ons jeugdverblijf) plots weer stil lag, nu door de pandemie. We hadden een goede infrastructuur ter beschikking, contacten én ervaring met kwetsbare jongeren. En dus bekeken we hoe we daarmee ook voor anderen iets konden betekenen. Na een telefoontje met het toenmalig kabinet van minister van Jeugd Benjamin Dalle konden we twee weken later dak- en thuislozen via DoucheFlux laten logeren in ons jeugdverblijf.
Tijdens die periode was ik blij dat ik al een paar jaar ervaring had bij JES en geflankeerd werd door collega’s met heel wat ervaring. We kregen er ook best wel erkenning voor. Hoewel covid veel vroeg van onze collega’s, jongeren en organisatie, kijk ik er ook met een zekere voldoening op terug: mensen namen verantwoordelijkheid, zochten samen oplossingen en bleven actie ondernemen.
Maar nadien kwam de pijnlijke nasleep met een economische crisis en sterke inflatie, met stijgende loonkosten die structureel doorwerkten, terwijl de indexering van onze subsidies allerminst vanzelfsprekend was. Dat heeft ons nog heel wat technische discussies en stevige onderhandelingen gekost. … dedju, dat voelde echt wrang. Tijdens de crisis bleek hoe noodzakelijk het werk van organisaties als JES is, maar wanneer de kosten stegen moesten we opnieuw aantonen waarom we voldoende middelen vroegen om dat werk verder te zetten.
Hoe zorgde je er trouwens voor dat je nooit het contact verloor met wat er écht leefde op de vloer en bij de jeugd?
Of dat altijd even goed gelukt is of zo is overgekomen weet ik niet, maar ik heb geprobeerd om gezond nabij te zijn zonder overal bovenop te zitten. Medewerkers moeten ook het gevoel hebben dat ze dingen kunnen vertellen. Niet alleen wat goed loopt, maar ook wat wringt of waar ze het niet mee eens zijn. Want signalen moeten terechtkomen op de plekken waar beslissingen vallen. Beslissingen binnen JES, maar ook aan beleidstafels en in overleg met partners. De voeling met wat er leefde op de vloer vond ik zelf belangrijk. Als drive, als energiebron. Maar gemakkelijk vond ik dat niet. Want er is zeker een spanningsveld: je moet een gepaste mate van nabijheid vinden.
En cours de route heb ik geleerd dat luisteren naar collega’s en eerstelijnswerkers van goudwaarde is. Zij staan heel dicht bij de jongeren, want jongeren vertrouwen hun jeugdwerker. Door af en toe een activiteit bij te wonen en collega’s vertrouwen te geven, hou je de vinger aan de pols. Dat appreciëren ze ook. Onze collega’s moeten weten dat je voor hen en hun werk opkomt. En omgekeerd moet je als directeur openstaan voor hun signalen, ook wanneer die kritisch zijn. Zo probeer je te vermijden dat de afstand tussen hun ervaringen en de strategische keuzes te groot wordt.
De uitwisseling op personeelsdagen vormden daar ook belangrijke momenten in, ik durf hopen voor de collega’s. Ik ben altijd overtuigd geweest van het belang ervan voor JES als geheel.

Covid trof alle wijken. Het hakte er bij onze jongeren hard in. Hun noden werden alleen maar groter.

Soms moet je gewoon je gut feeling volgen en durven springen. Dat neem ik echt mee.
Je had terloops dus heel wat babbels met de collega’s. Wat neem je hieruit voor altijd mee in je rugzak?
Toen ik bij JES begon, had ik al een rugzak aan ervaring. Van nature was ik bedachtzaam. Maar bij JES, in de dynamische context van een praktijkorganisatie, heb ik geleerd om ook meer op mijn buikgevoel te vertrouwen en mijn intuïtie ernstig te nemen. De gut feeling volgen en durven springen als het moet. Hier leerde ik collega’s en jongeren kennen die vanuit hun straatwijsheid en naturel durven gaan. Dat neem ik echt mee. Soms moet je durven zeggen “Ik weet het niet volledig zeker, maar we gaan dit toch zo doen.” En het is vaak goed uitgedraaid. Buikgevoel betekent niet blind de sprong wagen, maar wel vanuit ervaring een stap zetten en dan ook durven bijsturen. Eerlijk? Ik ben een grotere lefgozer dan ik ooit voor JES gedacht had. Misschien zit de eigenzinnigheid van JES daar ook wel voor iets tussen. En ik leerde op dat vlak ook veel van collega’s.
Dat vraagt ook vertrouwen in je eigen sterktes. Durven positie innemen, benoemen waar je goed in bent en waar je voor staat. Maar tegelijk bescheiden en wijs genoeg blijven om te beseffen dat je niet alles zelf kunt of moet doen. Je goed omringen is cruciaal. Verschillende sterktes samenbrengen tot een goed samenspel. Sterke steden bouw je samen.
Aha, een echt JES-credo en hoopvolle boodschap. Waar hoop je dat de organisatie over vijf tot tien jaar staat in steden als Brussel, Antwerpen en Gent?
Wel ja, ik hoop dat we niet meer nodig zijn, maar dat is naïef. Ik geloof dat de nood aan nabije organisaties zal blijven bestaan. Organisaties die de handen uit de mouwen durven steken, niet blind zijn voor de context van de doelgroepen en het voor hen durven opnemen. Ik hoop dat JES blijft vertrekken vanuit de noden én de krachten van jongeren. Met de gezonde experimenteerdrang om te vernieuwen, een vernieuwing die de doelgroep te goede komt. Want de wereld verandert, dus ik hoop dat JES wendbaar genoeg blijft om mee naar nieuwe antwoorden te zoeken. Ook wanneer zich over pakweg drie jaar iets voordoet wat we vandaag nog niet kunnen voorzien. En dat JES haar praktijkexpertise blijft delen.
Eigenlijk hoop ik vooral dat JES over tien jaar nog altijd heel herkenbaar JES is. Daarom hoeft het er niet hetzelfde uit te zien als vandaag. Wel dat de organisatie sterk verankerd blijft in de steden. Zeker in Brussel, Antwerpen en Gent en vanuit die prakijkexpertise blijft investeren in jongeren en de samenleving. Hoe dat er concreet zal uitzien, laat ik graag over aan de mensen die nu verder bouwen.
Als je de nieuwe leiding dan één gouden tip mag meegeven om de impact te vergroten, wat zou dat zijn?
Vertrouwen. Stick to the plan, maar ook niet te strak. Durf springen en laat je goed omringen door kritische stemmen, maar pak ook je positie in. Vertrouw erop dat collega’s je zullen aanspreken als iets minder goed loopt. Vertrouw bovenal op je eigen rugzak en buikgevoel. Niet alles kan vooraf beheersbaar en controleerbaar zijn.
Neem zeker de tijd om JES te leren kennen. Maar smijt je ook, geloof in jezelf en breng je eigen inbreng mee.
Zeg, en nu, Els? Hoe ziet jouw volgende stap eruit?
Misschien moet ik nu vooral mijn eigen advies volgen (lacht). Vertrouwen op mijn buikgevoel, op wat ik in mijn rugzak heb, en durven ontdekken wat er op mijn pad komt. Ik heb hier veel geleerd, maar nu is er goesting in iets anders, om weer nieuwe dingen te leren en de ervaring die ik meeneem in te zetten. Misschien voor een tijdelijke opdracht, misschien voor langere tijd. Ik heb vooral veel goesting om iets impactvol te doen, en dat mag best iets anders zijn dan JES.
Dat zegt veel. Welke boodschap wil je nog absoluut meegeven aan het team, de jongeren en de beleidsmakers die het verschil maken?
Hou vol.
Ook al weten we niet wat er op ons afkomt. Zoek steun bij mekaar. En bij partners.
Zoek je uitlaatklep. Blijf geloven in waar je voor staat. En pak ook niet de hele wereld op je schouders. Blijf vooral vragen stellen, blijf zoeken en durf dingen in beweging te zetten. En doe dat vooral samen.
En blijf vooral ook feesten en lachen! Want daar haal je energie uit om weer verder te gaan.
Gaan we zeker doen. En we blijven die bakens verzetten. Een dikke merci voor je scherpe maar hoopvolle blik en tot snel!

Stick to the plan, maar ook niet te strak.